طبقات ناصری یا تاریخ ایران و اسلام، ج ۱ - ۲

طبقات ناصری یا تاریخ ایران و اسلام، ج ۱ - ۲

تألیف قاضى ابوعمرو عثمان بن محمد المنهاج سراج جوزجانى در سال ۶۵۸ ق. این کتاب از مهمترین و مشهورترین کتب تاریخى این عصر است که در زمان مؤلّف به شهرت و اعتبار رسید و قاضى منهاج سراج نیز یکى از نویسندگان معروف و مورخّان مشهور است که کتاب خود را به سلامت و روانى انشا نموده است. او علاوه بر اینکه از کتب تاریخى دیگر بهره‌هاى فراوان برده، از مشاهدات و تجربیات خود نیز در تألیف کتاب سود جسته است زیرا او یکى از رجال معروف عصر خود است که به دربار سلاطین غور و آل شنسب محشور بوده و بسیارى از حوادث تاریخى را در اوایل فتنه مغول به چشم دیده و یا از اشخاص مطلّع و خبیر آن عصر کسب اطلاع نموده است. پس از اینکه بر اثر فتنه مغول این مرد فاضل به هند رفت در آنجا به مناصب بزرگ دربارى و قضائى رسید و در دربار پادشاهان دهلى به جاه و مقام دست یافت و در این زمان بود که مشاهدات خود را با نثرى شیوا و دلچسب به رشتۀ تحریر کشید و کتاب طبقات ناصرى را به نام ناصرالدین والدین ابوالمظفر محمود بن سلطان التتمش تألیف کرد. قاضى منهاج سراج در نوشتن کتاب خود از کتب گذشتگان و معاصران خود سوده برده و تاریخ خود را از زمان حضرت آدم ابوالبشر و سپس طبقه انبیا شروع کرده و همین روش بیست سال پس از او مورد استفاده قاضى بیضاوى در نوشتن کتاب نظام التواریخ قرار گرفته. کتاب نظام التواریخ که کتابى بسیار مختصر است عینا نمونه بردارى از طبقات ناصرى منهاج سراج است. البته این سخن نفى دانش و کمالات و ارزش ادبى و تاریخى قاضى بیضاوى نمى‌کند اما آنچه مسلم است بیضاوى در هنگام نوشتن کتاب خود، کتاب طبقات ناصرى را در پیش روى داشته است. نثر طبقات ناصرى با آنکه قاضى منهاج سراج یک داور و یک رجل دربارى زمان خود بوده اما مانند بسیارى از رجال دربارى عصر خود و پیش از خود که از فضل و ادب و هنر و دانش بهرمند بوده‌اند او نیز داراى فضل و کمال و دانش بوده است و باز با آنکه نثر در قرن هفتم دوره تکلّف و تصنّع را مى‌پیموده، قاضى از نثر ساده و روان پیروى کرده و از تکلف و تصنّع پرهیز نموده است. حشو و زواید و اطناب ممّل در کتاب دیده نمى‌شود. همچنین گر چه روش ایجاز را دنبال مى‌نماید اما ایجازهاى مخّل در آن وجود ندارد. کتاب را به بیست و سه طبقه تقسیم نموده. کلمات عربى جز در سرفصل طبقات که ستایش خداوند است در کتاب کمتر دیده مى‌شود. آیات قرآن و احادیث تقریبا نادر و کمیاب است. شعر عربى در جلد اول دیده نمى‌شود و در جلد دوم اشعار عربى گاهى از خود منهاج سراج و گاهى از دیگران دیده مى‌شود مخصوصاً قصیده نسبتا مطّول یحیى بن اعقب آورده است. این قصیده، خروج ترک و ظهور فتنه چنگیزخان و ظهور ترک چین را بیان داشته است و از اول حال ایشان تا وقت فناى آن جماعت جمله بیان کرده است. از اول قصیده تا بر افتادن آنان آورده تا بنظر بزرگان گذر یابد. ترجمه ابیات نیز در زیر هر یک از بیت‌ها بیان نموده.